مراتب حلم گاهى حلم به صورت كظم غيظ است ، كه به آن ( تَحَلُّم ) گويند ، يعنى شخصى ناراحت شده و غيظ مىكند ، ولى خود را كنترل مىنمايد . اگر انسان چنين شد ، پس از مدّتى داراى ملكه حلم مىشود در روايت از مولى على ( عليه السلام ) است : « مَنْ تَحَلَّمَ حَلُمَ » : « كسى كه مُتِحَلّم شد و سعى كرد حلم را پيشه كند حليم مىشود » ، « تحلّم » از باب تعفّل است يعنى كارى را با مشقت انجام دادن ، مثل تكلّف ، تَكَسُّب ، تَعَلُّم . حلم براى كسى نمىآيد مگر با تحلّم ، چنان كه علم هم براى كسى نمىآيد مگر با تعلّم « انّما العُلم بالتعلّم و الحِلمُ بالتّحلُّم » . « 1 » در روايتى از مولى على ( عليه السلام ) آمده است : « خَيرُ الحِلم التَّحلُّم » « 2 » ) بهترين حلم ، « تَحَلُّم » است و وجه آن روشن است ، زيرا تحلّم وسيله رسيدن به حلم است و وقتى حلم به صورت ملكه درآمده ، آنقدرها مشكل نخواهد بود . گاهى نيز حلم به صورت سكوت و بى اعتنائى به طرف مقابل است چنان كه در داستان على ( عليه السلام ) و قنبر گذشت ، و گاهى به صورت جمله‌اى كوتاه ، چنان كه حضرت ابراهيم ( عليه السلام ) به آن دشنام دهنده فرمودند : « خدا تو را هدايت كند » و يا در قرآن بود كه مؤمنين در جواب جاهلين از روى بىاعتنائى گويند « سلام » و گاهى به صورت اخم كردن است ، و گاهى به صورت جواب نيك و حَسَن و گاهى جواب نيك‌تر و احسن « ادْفَع بالَتى هِىَ احْسَنْ » « 3 » . حال برادرم ، حلم را پيشه ساز كه هر چه عقل بيشتر باشد ، حلم افزونتر است ، حلم عزّتى است كه انفع و ارفع از آن نيست ، اگر عقل خليل و رفيق انسان است ، حلم وزير او است ، حلم لشكرى است كه انسان را از مردان جنگى « شجاع » در كارزار

--> ( 1 ) . جامع السعادات ، جلد 1 ، صفحه 298 ( روايت از رسول گرامى ( صلى الله عليه وآله ) است ) . ( 2 ) . غرر الحكم ، ميزان الحكمه ، جلد 2 ، صفحه 513 . ( 3 ) . سوره مؤمنون ، آيه 96 . .